Een mysterieuze steen van 3000 kg

Nieuwmarkt met Waag

In 1925 werd in de Waag op de Nieuwmarkt in Amsterdam een mysterieuze steen gevonden. Het gevaarte is vervaardigd uit Noors graniet en weegt 3.000 kg. Het opschrift, dat men op dat moment niet kon duiden, luidt:

Outgert Jacobszoon van Grootebroek en zijne 6 Hollandsche makkers zijn in april 1634 hier bezweken, bij eene poging tot overwintering.

Gelukkig is deze geschiedenis uitvoerig door Jaime Karremann gedocumenteerd (in twee delen) op de website marineschepen.nl. De gedenksteen blijkt in 1911 te zijn gemaakt in opdracht van het Aardrijkskundig Genootschap, ter nagedachtenis van zeven walvisvaarders die in 1633-34 op het eiland Jan Mayen moesten overwinteren en daar noodlottig omkwamen. Maar het duurde wel even voordat dat duidelijk werd.

Gedenksteen Jan Mayen
Gedenksteen Jan Mayen

De gedenksteen zou oorspronkelijk door een Engelse expeditie naar het eiland worden gebracht (dat is een verhaal op zichzelf), maar daar is het nooit van gekomen. Het blok graniet is toen van Newcastle naar Amsterdam gebracht en in de Waag beland, maar hoe precies is niet bekend.

Het zal op de begane grond moeten hebben gelegen, gezien het gewicht (hoewel het gebouw toen nog een takelinstallatie bezat). Karremann hierover: “Het is natuurlijk vreemd hoe zo’n zwaar blok graniet uit beeld kon raken. Zo is nooit duidelijk geworden hoe de steen van Newcastle naar Amsterdam is vervoerd. De stad heeft er nooit een cent voor betaald en niemand herinnerde zich de steen te hebben vervoerd.”

De gedenksteen werd uiteindelijk pas in 1930 geplaatst, maar was veel te zwaar om in zijn geheel het eiland op te kunnen slepen, daarom is alleen het deel met de tekst (van 450 kg) door de marine verscheept.

Er waren al eerder pogingen gedaan om een gedenksteen op Jan Mayen te krijgen. Hiervoor werd in 1878 geld ingezameld, maar niet genoeg voor een behoorlijk schip. Het werd een zeilschip van slechts 24 meter, de Willem Barentsz, waarmee zeven noordelijke expedities werden gemaakt maar Jan Mayen, dat zo’n 600 km ten noordoosten van IJsland ligt, werd daarbij niet bereikt.

Kaart eiland Jan Mayen Zorgdrager
Uit: C.G. Zorgdragers “Bloeyende opkomst der aloude en hedendaagsche Groenlandsche visschery” – uitgave Joannes Oosterwyk (1720)

Het eiland is onbewoond, er is alleen een Noors telecommunicatie- en weerstation gevestigd. Het eiland heeft één exportproduct: gravel.